Bewustzijn, spiritualiteit en christen zijn – Deel 2: Spiritualiteit

Johan Bergé
december 2020

De meeste spirituele mensen zijn stralende mensen, maar wat spiritualiteit juist betekent, blijft een groot vraagteken. Iedereen geeft er een betekenis aan naar eigen goeddunken en vanuit zijn specifieke invalshoek: filosofisch, theologisch, sociologisch enz.. Daarbij komt dat er aan spiritualiteit een rationele en een gevoelsmatige component zit. Het splitsen van abstracte begrippen in hun rationele en emotionele component heb ik van de Vlaamse filosoof Ulrich Libbrecht geleerd. Het schept een kader om de dingen te bestuderen en beter te begrijpen, maar het kader is de werkelijkheid niet. Uiteindelijk, om het abstracte begrip in zijn totaliteit te kunnen ervaren, moet je hart en hoofd weer bij elkaar brengen. De specifieke invalshoek die ik hanteer is een wetenschappelijke waardoor we een kille analyse krijgen waarbij hier en daar de warmte van de ervaring door piept.

 

8. Een zoektocht naar definities

In het eerste deel[1] over bewustzijn komt naar voor dat mensen een aangeboren kracht hebben om onder andere de existentiële problemen, de moeilijkheden die uit het leven zelf voortvloeien zoals samenleven, ziekte, lijden en dood, aan te kunnen. Deze kracht laat ons toe om achter het masker van onze persoonlijkheid te kijken en ons diepste wezen, het ‘goddelijke’ in onszelf, te vinden. In dezelfde beweging is er ook het besef dat iedereen een diepste wezen heeft en dat hetzelfde ‘goddelijke’ in ons allemaal zit. Die kracht noem ik religiositeit. Er is geen eenduidige betekenis voor woorden als religie, religiositeit, spiritualiteit, mystiek, geloven en andere woorden uit die sfeer. Iedereen geeft zijn eigen lading aan die woorden. Ook ik doe dit, en steun daarbij op eigentijdse  etymologische gegevens. Het Latijnse woord religio betekent voor mij ‘een terugkeer naar, een dwingende erkentelijkheid (verplichting) voor het fundament van het menselijk bestaan’[2]. Het blijft voor de lezer moeilijk om in deze materie de betekenis van de woorden exact te vatten zoals ze bedoeld zijn. Er is een verschuiving van betekenis naargelang het wereld- en mensbeeld dat je hanteert en de wetenschappelijke kennis die voortdurend evolueert. Daarom wordt de betekenis, zoals hier bedoeld, geduid in de tekst en in eindnoten en is er een verklarende woordenlijst[3].

Religiositeit is dus een kracht[4], een aangeboren eigenschap – je kan het in meer religieuze termen een gave[5] noemen – die je als mens laat terugkeren naar het fundament van het bestaan. Aan religiositeit zitten twee kanten, een rationele en een emotionele. Het emotionele is een ervaring, die we hier in de religieuze sfeer mystiek[6] noemen. De rationele kant van religiositeit dient om de ervaring van het emotionele te onderzoeken, te ontwikkelen en te voeden en brengt ons tot spiritualiteit. Dat is spiritualiteit, de kracht die in de mens zit om al dan niet weloverwogen met het mystieke aspect van het leven om te gaan, het te ontwikkelen en ondersteunen om het te kunnen aanwenden in het dagelijks leven[7].

Alle mensen worden geboren met religiositeit, maar niet allemaal in dezelfde mate, net zoals niet iedereen in dezelfde mate andere talenten heeft zoals zingen of studeren. Maar wens je een hoger rendement van je aangeboren talent, dan moet je oefenen. Ieder individu heeft een wisselende verhouding tussen mystieke en spirituele affiniteiten en dat heeft onder andere te maken met de mate van gevoeligheid, ook voor andere aspecten in het leven. De ene mens leeft meer in zijn hoofd, de andere meer met het hart en het ene is niet beter dan het andere zolang er een gezonde mix van beide is. Liefde en religiositeit liggen heel dicht bij elkaar, zowel wat de gevoelens betreft, als de hersenprocessen die er aan de basis van liggen. Ook liefde heeft een rationele en emotionele benadering. Men spreekt er over passie, maar passie kan ontsporen en wordt het best in toom gehouden door er je verstand bij te houden. Een goeie mix van hart en hoofd is aangewezen en kan ingeoefend worden.

Geloven is het ernstig nemen van religiositeit, spiritualiteit en mystiek, en het in je leven willen integreren. Ik heb het ooit gedefinieerd als een volwassen levenshouding die getuigt van een enorme nederigheid, gepaard gaande met een overweldigende bewondering voor al wat is en een blijdschap daarvan deel te mogen uitmaken[8]. Geloven is geen evidentie, net zoals liefde dat niet is, maar een voortdurend proces van vallen en opstaan, van groeien en bloeien.

Spiritualiteit is een eigen-aardige eigenschap van de mens om gelukkig te leven ondanks datgene wat tegenzit in het leven. Spiritualiteit heeft niets te maken met waaróm we leven, met de zin van het leven. Het heeft alles te maken met hoe we leven, ondanks de moeite die het kost. Vragen naar een rationeel antwoord op de zin van het leven is zin-loos, het is een verkeerde vraag. Behalve filosofen[9] die het beroepshalve wel moeten, stellen mensen die vraag niet wanneer ze gelukkig zijn. Mensen doen het enkel wanneer het leven tegenzit. Dan vraagt men ‘waarom, waarom ík, waarom moet mij dat overkomen?’ De vraag is niet zozeer naar de zin van het leven, wel naar de zin van miserie. Die vraag stellen is dikwijls een schreeuw om aandacht en hulp. Spiritualiteit is een middel voor mensen, die geblutst en gebuild worden door het leven, om te overleven, om gelukkig te zijn. Maar ‘het middel’ is er niet alleen in tijden van nood. Gelukkig maar, spiritualiteit is een kracht die ook gelukkige mensen aanwenden om vreugdevol en vol overgave zich aan het leven toe te vertrouwen. Hoe beter je spiritualiteit in je leven integreert, hoe beter je voorbereid bent in hoge nood. Dat is de grondreden waarom we, evolutionair gedacht, de kracht religiositeit ter beschikking hebben. Dit soms vergeten aspect van spiritualiteit, zo niet het belangrijkste, wil ik in deze tekst benadrukken.

Hoe je dat doet, spiritualiteit in je leven integreren? Daar zijn door de eeuwen heen en over de hele aardbol verspreid, mensen mee bezig geweest en mediteren, in één of andere vorm, is een veel voorkomende spirituele oefening.

9. Mediteren

Mediteren is een opkomend fenomeen in onze seculiere samenleving en valt samen met een verminderde kerkaanhang. Het is  belangrijk een onderscheid te maken tussen het seculiere mediteren dat aan een opmars bezig is en het geïnstitutionaliseerd mediteren dat zo oud is als de straat en vooral in kloostergemeenschappen beoefend werd. Het seculiere mediteren is een individuele invulling/uitwerking van spiritualiteit. Het brengt rust in de ratrace van het leven en verhoogt het geluksgevoel. Het geïnstitutionaliseerd mediteren gaat niet zozeer om ‘zinvinding’, maar eerder om het uiten van dankbaarheid voor het goddelijke en het streven naar een éénwording (christelijk geformuleerd: éénwording met God, de unio mystica). Daartoe moet je in een eerste fase tot diezelfde rust komen. Er is trouwens geen scherpe scheidingslijn tussen beide vormen van meditatie. Wie seculier mediteert, stroomt na veel oefenen door in een dankbare en éénwordende fase, maar zal – uit ideologische overwegingen – niet altijd het adjectief ‘goddelijk’ gebruiken. Wat je ook bereikt met mediteren, het is allemaal even goed en even waardevol. In dit hoofdstuk proberen we de complexiteit te duiden van het proces ‘mediteren’.

 

Mediteren is oefenen om uit de mallemolen van het redenerende denken te raken en te stoppen zowel met verlangen naar wat plezant is als terugdeinzen voor wat onplezierig is. Het is leuk om gelukkig te zijn, maar er hardnekkig naar verlangen, maakt het moeilijk. Rijkdom en roem zijn geen garantie voor geluk. Gewoon tevreden zijn met dat wat nu is, leven in het hier en nu en ontdekken dat je niet bent wie je denkt te zijn. Wie je denkt te zijn, is het product van je redeneren en verlangen, en de wijze waarop je dat doet, heeft ook te maken met de blutsen en builen die je gevormd hebben. Mediteren is een techniek om wakker te worden, om al dat denken te stoppen en te genieten van een geest[10] die niet wordt gestoord door zorgen. Door mediteren verandert het bewustzijn van de realiteit. Je leert je gedachten herkennen als gedachten, als voorbijgaande verschijningen in het bewustzijn (illusies[11] in plaats van realiteiten) en daardoor word je er niet langer door afgeleid. Je bent niet langer de gevangene van je gedachten. Het is bevrijdend bij jezelf te zien dat die gedachten de basis van negatieve emoties vormen en hoe die negatieve emoties denkpatronen vormen die op hun beurt dezelfde emoties onderhouden. Zo worden de gedachten als in een cirkelbeweging gekleurd. Je bevrijden van dat waardoor je geblutst en gebuild door het leven gaat, is niet evident, vraagt veel oefening en geduld, maar is de enige weg naar echt geluk.[12]

Er zijn meerdere invalshoeken om mediteren te benaderen, naargelang de achtergrond van wie een poging waagt. Door die verschillende vormen van aanpakken naast elkaar te leggen, kan je hopen een beter begrip te krijgen van het geheel. Door de exploderende kennis van hersenwerking komen recent ook uit die hoek ideeën over meditatie. Volgens Steven Laureys[13]  is mediteren niet iets om te geloven, het is iets om te doen. Meditatie is een sport voor de hersenen, een verzamelnaam voor de verschillende manieren waarop je je hersenen kan trainen. Maar je moet het ook willen. Als je ook maar denkt dat je geest niet op zichzelf kan veranderen, blokkeer je onbewust elke poging tot verandering. Hersenen zijn neuroplastisch. Hersenstructuren veranderen voortdurend op basis van onze ervaringen en trainingen en kunnen gedurende hun hele bestaan nieuwe verbindingen aanmaken, sterker maken en weer doen afnemen. Dit heeft als gevolg dat aandacht, mededogen en zelfs geluk gecultiveerd kunnen worden en grotendeels afhangen van knowhow die je kan verwerven door oefenen. De liefdevolle aandachtsmeditatie spoort je daarenboven aan meer altruïstische eigenschappen te ontwikkelen. Het maakt je bewust van de noden van anderen en creëert een oprechte wens om compassie te voelen. Het empathie-hersennetwerk (insula en anterieure cingulaire cortex) is belangrijk voor gevoelens van liefde en wordt geactiveerd door visualisatie en continue herhaling van boodschappen van liefde.  Er is dan meer activiteit in hersendelen die instaan voor het zich verplaatsen in gevoelens en visies van anderen. Dit alles is wetenschappelijk aangetoond[14].

De meeste meditatietechnieken zijn gericht op de ontwikkeling van je eigen geest en bewustzijn, waarbij je het inzicht krijgt dat het zelf een illusie is[15] en dat je op zoek gaat naar je diepste wezen achter het masker van je persoonlijkheid. Wie niet vertrouwd is met deze denkwijze zou het idee kunnen krijgen dat mediteren iets egocentrisch is en enkel de bedoeling heeft om je beter te wapenen tegen het leven. Alsof de meest voorkomende spirituele oefening rond je eigen persoontje draait en slechts een soort psychotherapie[16] is. In werkelijkheid kan mediteren een opstap zijn naar het meer mystieke aspect van religiositeit, waarbij er een besef is dat ik en de ander één geheel vormen. Dit besef kan er maar komen wanneer je met jezelf niet in de knoop ligt. Zonder dit besef heb je vaak het gevoel dat je kwaad wordt aangedaan van buitenaf. Mindfulness, een eigentijds concept van mediteren met flarden oosterse wijsheid, heeft enorm veel aandacht voor de eigen persoonlijkheid en leert je accepteren en begrijpen dat je als mens op een bepaalde manier in elkaar zit en dat de wereld om je heen niet altijd te controleren valt. Heel concreet wil dit zeggen dat je de ander niet kunt veranderen, maar je hebt wel in de hand hoe je zelf met gevoelens omgaat[17].

Je kan mediteren louter als een techniek gebruiken, als een sport om de hersenen te trainen om stress en angst te verhelpen en burn-out of verslaving te voorkomen[18]. Onderschat de sport niet. Het idee uitleggen is eenvoudig, de sport beoefenen is het helemaal niet en vraagt veel geduld en volharding. Door de continue beïnvloeding van je hersenen, worden nieuwe paden ingeslepen. Dit is ‘spiritualiteit zonder god’, wat je daaronder ook mag verstaan.

10. Mediteren met mystieke component

In een religieuze omgeving wordt van mediteren en spiritualiteit meer verwacht: een mystieke component, een verheven gevoel van ware geestelijke eenheid met iets dat je overstijgt, iets dat groter is dan jezelf. Een voorafgaande stap aan de mystieke ervaring bestaat uit kalmering van de bewuste mentale vermogens en bevrijding van de geest uit de beperkende hartstochten en wanen van de mens[19]. Mensen zijn van nature mystici. Ons brein bezit een neurologisch mechanisme om zichzelf te overstijgen (bevestigd door SPECT-scan-onderzoek). Iedereen, die ooit verliefd was of door muziek meegesleept werd of in een overdonderende zonsondergang opgegaan is, weet hoe het voelt om zich te verliezen, om zichzelf te overstijgen. Deze eenheidstoestanden worden neurologisch veroorzaakt, bewust of onbewust, door een gelijktijdige activiteit van de sympathische en parasympatische zenuwstelsels, waardoor het gevoel van begrenzing vervaagt. Minimaal kan je dit transcenderen[20] veroorzaken door bijvoorbeeld een lekker bad te nemen met een zacht muziekje na een zware dagtaak. Hoe intenser je daarmee bezig bent, hoe kleiner de neurale invoer wordt en hoe groter de eenheidservaring, die er als een vloeiend continuüm is, met als eindpunt de diepe toestand van geestelijke eenheid, de unio mystica. Mystieke eenheid en seksueel orgasme gebruiken dezelfde zenuwbanen (gelijktijdige prikkeling van rust- en activeringsstelsels). Vanuit evolutionair perspectief is de neurobiologie van de mystieke ervaring voor een deel ontstaan uit het mechanisme van de seksuele respons. Het orgasme is gelijkaardig maar, evolutionair gezien, primitiever dan de mystieke ervaring[21].

Er zijn nogal wat wetenschappers en wetenschapsfilosofen die de ‘de mystieke ervaring van eenheid’ als een waanidee beschouwen, een psychotische toestand als gevolg van stress of een slechte werking van de hersenen. Nochtans komen mystieke ervaringen op in een heldere gezonde geest die samenhangend reageert op waarnemingen die neurologisch aantoonbaar zijn. Zelfs lichte mystieke ervaringen gaan gepaard met een algehele psychische gezondheid die beter is dan gemiddeld. Dit komt tot uitdrukking in betere intermenselijke relaties, meer zelfwaardering, minder angst, een helder identiteitsbesef, een toegenomen aandacht voor anderen en een positieve levensinstelling[22]. Bij een mystieke ervaring is er een trigger[23] die je over de streep haalt, wat kan variëren van een klassiek gepersonaliseerd godsbeeld over een kosmische natuurbeleving tot een weten van een abstract gegeven dat het goed is zoals het is. Je kan heel bewust proberen het beeld op te roepen, al dan niet met resultaat, maar de mystieke ervaring kan je ook overvallen zonder dat je het gezocht hebt. De realiteit van opgaan in en samenvallen met dit beeld is te vergelijken met de realiteit van opgaan in een geliefde. Is liefde in al zijn schakeringen een realiteit, dan mag mystiek in al zijn schakeringen dit evenzo zijn. Is liefde een ‘tastbare’ werkelijkheid, dan mag religiositeit het ook zo zijn. Heeft liefde zin, dan religiositeit ook.

De vraag die we ons moeten durven stellen is of het rationeel afwijzen van de religieuze ervaring als realiteit nog langer (wetenschappelijk) verantwoord is[24]. Het bestaan van een neurologisch mechanisme is als realiteit onbetwistbaar. Zou het mogelijk zijn een stapje verder te zetten en een verklaring te krijgen van hoe het werkt? Ik probeer het via een grote omweg langs de kwantumfysica. Maar eerst nog het volgende: door een onderscheid te maken tussen mediteren met of zonder geloof hebben we een kader gecreëerd om meditatie te duiden. Maar, in de praktijk, in werkelijkheid, geldt dit onderscheid enkel voor de extreme vormen. Er is een continuüm van een extreem functioneel naar extatisch mediteren zonder een scherpe grens tussen beide. Waar jouw meditatiepraktijk zich op dit continuüm bevindt, hangt af van jouw aanleg en oefenen. Daar hoeft  geen waardeoordeel aan vast te hangen.

11. Het leven begrijpen vanuit de kwantumfysica

Op het einde van de vorige eeuw werden begrippen uit de kwantumfysica gebruikt door New Age-adepten om hun esoterische ideeën te staven. Dit lokte (terecht) veel kritiek uit bij het gros van de wetenschappers en wetenschapsfilosofen omdat de fysica van de kleine deeltjes toegepast werd op de mens, een macroscopisch gegeven. Maar de wetenschap evolueert en nu blijkt dat ‘leven’ onmogelijk te verklaren is zonder de principes van de kwantummechanica en dat er ook plausibele hypothesen geformuleerd worden voor sommige ‘paranormale verschijnselen’. Vele wetenschappers en vooral wetenschapsfilosofen hebben de bocht nog niet genomen en blijven smalend deze evolutie ontkennen, waarbij ze eerder de man spelen dan sluitende argumenten leveren.

 

In het eerste deel hebben we geschreven dat de kwantumfysica, die je ook de fysica van de kleine deeltjes zou kunnen noemen, de Newtoniaanse fysica insluit en aanvult. Maar eigenlijk is de kwantumfysica universeel en de klassieke fysica ervan afgeleid[25]. We herinneren ons allemaal uit onze schooltijd de beschrijving van een atoom met een kern en één of meerdere elektronen er rond en hoe moleculen ontstaan door uitwisseling van elektronen tussen atomen. De elektronen en de banen waarop ze rond hun kern draaien werden mooi voorgesteld door bolletjes op cirkels. Het is slechts een voorstelling, de werkelijkheid is niet zo. Werner Heisenberg[26] stelde dat het onmogelijk is te weten waar een elektron zich juist bevindt en het elektron heeft ook geen vaste plaats op de baan, het is op een diffuse, onkenbare manier verspreid. Je kan een atoom beter als een wolk voorstellen die de waarschijnlijkheden bevat waar de deeltjes ‘golven’. Al die waarschijnlijkheden zijn fundamenteel inherent aan het systeem en niet het gevolg van een gebrek aan kennis. Die deeltjes gedragen zich volgens eigen wetten, wetten die onze verbeelding tarten, die dingen doen die volgens ons aanvoelen en weten onmogelijk zijn en daarom hebben we het er zo moeilijk mee. Oorzaak en gevolg, wat typisch is voor wat wij in dit leven ervaren, lijkt in de kwantumfysica soms van geen tel.

Wanneer enorm veel kleine deeltjes  een groter geheel vormen, is er binnen dit groter geheel een interactie tussen al die deeltjes. Het geheel volgt wel de klassieke wetten omdat de warrige thermodynamische beweging van al die deeltjes binnenin het kwantumeffect van het geheel wegvaagt. Dit proces wordt decoherentie genoemd en verstoort het kwantumtunneleffect (zie verder).

Bij een klein aantal deeltjes gelden de wetten van de kwantummechanica. Dus: alles wat de klassieke wetten volgt, bestaat uit veel deeltjes en daarom hebben volgens Schrödinger[27] klassieke wetten een statistische foutenmarge. Hij berekende aan de hand van de grootte van een gen dat de foutenmarge bij genetische voortplanting 0,1% zou moeten zijn. Maar in de realiteit is de foutenmarge minder dan 0,0001% en daarom besluit hij dat genen reageren als atomen en elektronen en ‘leven’ dus minstens gedeeltelijk beantwoordt aan de wetten van de kwantumfysica. Het leven is volgens Schrödinger ‘een kwantumverschijnsel dat door de lucht kan vliegen, op twee of vier poten kan lopen, in de oceaan kan zwemmen, in de grond kan groeien of dit boek kan lezen.’[28] Wat Schrödinger voorvoelde wordt nu algemeen aanvaard door de kwantumbiologen (de kwantumfysici van de levende wezens). Leven is slechts mogelijk omdat het de wetten van de kwantumfysica volgt. De reden is eenvoudig: met klassieke fysica alleen wordt onvoldoende energie vrijgemaakt om levensprocessen mogelijk te maken. Maar in de kwantumfysica gelden ‘rare’ verschijnselen, processen die compleet indruisen tegen onze intuïtie. Vooral tunneling en verstrengeling interesseren ons hier.

Tunneling is het effect waarbij een deeltje dwars door een obstakel heen gaat, zoals een voetbal door een muur, terwijl het niet voldoende energie heeft om door dat obstakel heen te kunnen gaan. Het heet tunneleffect, omdat je het obstakel kan voorstellen als een hoge berg waar je niet over geraakt, maar mocht er een tunnel zijn, dan heb je niet zoveel energie nodig om aan de andere kant te komen. In ons lichaam gebruiken enzymen het tunneleffect om met de beschikbare energie levensnoodzakelijke chemische reacties te realiseren. Enzymen zijn verantwoordelijk voor de spijsvertering, de ademhaling, de fotosynthese en het metabolisme. Ze maken ons ‘van top tot teen’ en houden ons in leven. Ze zijn de motoren van het leven.[29]

Verstrengeling is het idee dat iets wat ‘hier’ gebeurt, ‘daar’ een onmiddellijk effect kan hebben, ongeacht hoe ver ‘daar’ van ‘hier’ verwijderd is. Het gaat om deeltjes die initieel hecht met elkaar verbonden waren, maar nu (ver) van elkaar verwijderd zijn. Die ‘onmiddellijke werking op afstand’,  die voor ons compleet contra-intuïtief is, is een fundamentele eigenschap van de wereld van de kleine deeltjes. Verstrengeling speelt een rol bij het magnetisch kompas van roodborstjes, de fotosynthese en vele andere biologische processen die grondig bestudeerd zijn. Ook de werking van onze hersenen is een voorbeeld van verstrengeling. Verstrengelde neuronen zorgen ervoor dat de menselijke geest werkt als een kwantumcomputer en dat zou een verklaring kunnen zijn voor ons bewustzijn en de vrije wil[30].

 

12. Clash der ideeën

In het vorige hoofdstuk heb ik het tunneleffect geduid om te kunnen aantonen dat de kwantumfysica aan de basis ligt van vele levensprocessen. Verstrengeling kwam ter sprake omdat dit effect bij de kleine deeltjes ook een rol speelt in hersenprocessen. Tunneleffect en verstrengeling interesseren mij uitermate omdat het een plausibele uitleg zou kunnen zijn voor sommige vormen van telepathie. Niet alle wetenschappers zijn daarvan overtuigd, maar ook dat is eigen aan wetenschap. We staan momenteel op een kruispunt. Wanneer je enkel als wetenschappelijke maatstaf de klassieke fysica en de herhaalbaarheid van de experimenten als norm neemt, zijn er massa’s fenomenen die niet te verklaren zijn. Wetten uit de kwantumfysica laten toe een ‘wetenschappelijke’ verklaring te geven voor de waarschijnlijkheid dat deze massa’s fenomenen ook werkelijkheid kunnen zijn.

25 jaar geleden vertelde mijn vader me dat mijn moeder enkele weken voordien nogal raar deed. Ze liep de trap op en af, dwaalde door het huis en sloeg met beide vlakke handen herhaaldelijk op het raam. Een hoogst ongewoon gedrag voor mijn moeder die in normale doen een praktische en rustige vrouw is. Enkele uren later belde mijn jongste zus vanuit Italië dat haar zoontje in haar armen gestorven is na verdrinking. Beide feiten deden zich gelijktijdig voor op een afstand van 1.000 km. Onlangs vroeg ik mijn moeder, nu 93 jaar, of zij zich herinnert hoe mijn zus het overlijden van haar zoontje communiceerde. Mijn moeder bevestigde met eigen woorden het verhaal dat mijn vader lang geleden vertelde en voegde eraan toe dat ze toen duidelijk voelde dat er specifiek iets met mijn zus mis was.

Enkele jaren geleden reden we samen op de snelweg toen mijn vrouw plots, zonder enige aanleiding, zei dat ze een stekende pijn voelde in haar rechterschouder. Ze vroeg zich af waarom, er was geen enkele reden voor. Enkele uren later belde een zoon om te zeggen dat hij tijdens de rugbymatch gekwetst werd aan zijn rechter sleutelbeen en met de ambulance afgevoerd werd naar het ziekenhuis. De afstand tussen moeder en zoon op het ogenblik van het incident was 60 km.

Heel wat mensen kennen het gevoel van telepathie, maar meestal zou het ook gewoon toeval kunnen zijn. In bovenstaande voorbeelden is het een feit en is toeval of inbeelding uitgesloten. Wanneer je daar voor open staat, ervaar je dat heel wat mensen dergelijke ‘feiten’ kunnen vertellen. Dus moet er wel een verklaring voor bestaan, in ieder geval voor die vorm van telepathie, waaraan ik dacht toen ik las over het begrip verstrengeling uit de kwantumfysica: Twee ‘objecten’, innig verbonden in het verleden, communiceren instant[31] ongeacht de afstand tussen beide. ‘Vurende’ zenuwen binnen de hersenen veroorzaken een elektromagnetisch veld[32] dat ook meetbaar is buiten de hersenen (in scans bv.)[33]. Recent is uit experimenten in verschillende laboratoria gebleken dat externe elektromagnetische velden een invloed hebben op het vuren van zenuwcellen[34]. Wanneer de elektromagnetische velden van twee personen elkaar kruisen, kan men veronderstellen dat ze elkaar beïnvloeden. En als dit beïnvloeden berust op kwantumfysische eigenschappen, dan zou verstrengeling telepathie kunnen verklaren.

Daar waar de meeste (top)fysici het vrij eens zijn over het vorig hoofdstuk, wordt de redenering in de vorige paragraaf geregeld als speculatief ervaren, net zoals destijds de evolutietheorie als speculatief ervaren werd. Maar het zou een mogelijke verklaring kunnen zijn om een bestaand fenomeen te begrijpen. Overal ter wereld zijn teams van  fysici en biologen op zoek naar mogelijke wetenschappelijke verklaringen, die gepubliceerd worden, tegengesproken worden, herdacht worden zoals in de beste wetenschappelijke tradities. Het interpreteren van de kwantumrealiteit in fenomenen van de dagelijkse realiteit is booming business.

Het vasthouden aan een klassieke oorzaak-gevolg relatie om die dagelijkse fenomenen als waar of vals te beschouwen is niet langer houdbaar. Het is niet omdat mijn moeder en zus een telepathisch contact gehad hebben op een emotioneel heel geladen ogenblik, dat dit bij iedereen zo zou moeten zijn. Telepathie is een mogelijkheid, een waarschijnlijkheid en geen automatisch gevolg van een oorzaak. Het logisch of sceptisch denken, dat wel gebaseerd is op de oorzaak-gevolg relatie, is in deze materie uit den boze, al zeker wanneer het ideologisch wordt. Langs de andere kant is het ook niet zo dat allerhande ‘paranormale’ verschijnselen nu automatisch door de kwantummechanica verklaard kunnen worden. Laten we nederig en geduldig zijn – zeker als leken ter zake – en toegeven dat we niet weten, maar er rekening mee houden dat er een waarschijnlijkheid is dat vele verschijnselen die we tot nu met de prefixen ‘para’ of ‘pseudo’ betitelen een wetenschappelijke verklaring hebben of kunnen krijgen in de toekomst.

13. Een energetisch veld

Volgens Einstein zijn energie en massa equivalent. Atomen zijn de bouwstenen van materie, maar zelf zijn ze eigenlijk geen stoffelijke bouwstenen. Ze bestaan uit energiekolkjes die op nano-tornado’s lijken[35], die onderhevig zijn aan de wetten van de kwantumfysica. Grotere objecten bestaan uit een megagrote hoeveelheid atomen. Door hun gezamenlijke massa beantwoorden ze als totaliteit aan de wetten van de klassieke fysica. Onzichtbare krachtvelden, energievelden, hebben een invloed op zowel het object uit onze leefwereld als op de kleine deeltjes. Niemand heeft ooit een zwaartekracht gezien maar wel  de effecten ervan die meetbaar zijn. Niemand heeft ooit een elektromagnetisch veld gezien, wel de meetbare effecten. Waarom zouden we niet aannemen dat het verschijnsel ‘telepathie’ veroorzaakt wordt door een onzichtbaar energetisch veld, waardoor de hersenen van mijn moeder en mijn zus virtueel met elkaar verbonden waren. Een energetisch veld dat alles met alles verbindt. Een soort web, waar het ene uiteinde reageert door een instante actie aan het andere uiteinde. Een energetisch veld dat beantwoordt aan de wetten van de kwantumfysica, waardoor deeltjes met elkaar in een verstrengeling verbonden zijn, ongeacht de afstand tussen hen.

Dit is geen terugkeer naar mythisch gekleurde verklaringen, want almaar meer experimenten van een groeiende groep wetenschappers ondersteunen het idee dat alles met alles verbonden is. Je moet natuurlijk in onze westerse wereld een degelijke reputatie opgebouwd hebben als wetenschapper vooraleer je met die ‘rare’ ideeën naar buiten kan komen en dan gebeurt het nog dat je aanzien smelt als sneeuw voor de zon[36]. Toeval of niet, maar oude natuurvolkeren overal ter wereld gingen en gaan ervan uit dat mensen met elkaar en met de rest van het universum verbonden zijn. Het is een idee dat we verloren waren in onze westerse cultuur, waardoor we een explosie van (reductionistische) wetenschap en welvaart kennen. Maar langzaamaan wordt het idee ondersteund van een wereld waar het welzijn van ons allen gekoppeld lijkt aan een gezond ‘klimaat’. De huidige ongezonde concurrentiedrift beschadigt ons milieu. Een president die zijn land uit de wereld terugtrekt, beschadigt zichzelf. De mens die de natuur vernietigt, vernietigt zichzelf. Als alles met alles verbonden is, moeten we moeder aarde lief hebben. Ook dat is een uiting van spiritualiteit 2020.

De bewondering voor een bij wijlen doelgericht[37] kosmisch gebeuren waar alles met alles één geheel vormt, kan een trigger vormen voor het overstijgen van zichzelf. Ook de verwondering en de blijdschap om als volwassen en nederig individu deel te mogen uitmaken van een groter geheel, kan aanleiding zijn tot dit overstijgen.  Deze mystieke ervaring, waarvan het ‘mediteren met god’ aan de basis ligt, verruimt je bewustzijn, herstelt de ‘aangeboren goedheid’[38] van de mens en bevordert zo een harmonische samenleving[39]. Het is niet iedereen gegeven dit proces te realiseren, maar iedere stap ernaar toe geeft inzicht en dat op zich is al meer dan de moeite. Inzicht, invoelen en de daaruit voortvloeiende levenshouding is spiritualiteit 2020. De grootste aardse gave die religies te bieden hebben is het vermogen om existentiële zorgen te verlichten en ons in verbinding te stellen met sterke geestelijke krachten. Mensen hebben God niet verstandelijk uitgevonden, maar ervaren binnen een mystieke spiritualiteit[40].

14. Tot slot

De benadering van ‘spiritualiteit’ is specifiek gekozen om aan te tonen dat er toch een wetenschappelijke ondergrond is voor religie en dit in tegenstelling tot het mainstream denken, dat –  onder invloed van een georganiseerde en strijdende vrijzinnigheid – onterecht vasthoudt aan verouderde concepten. Niet iedereen moet noch kan dezelfde overtuigingen hebben, maar dogmatisch vasthouden aan een eigen zienswijze, getuigt niet van een aanvaarden van de complexiteit van de werkelijkheid. Erger wordt het als het dogmatisme gebruikt wordt om (militaire) macht te behouden of te verwerven, om ethische principes naar zijn hand te zetten of ronduit de strijd aan te gaan met al wat met religie te maken heeft. Dit is malpraxis: het niet toelaten in de samenleving van het menselijk vermogen om zijn geluk te vergroten. We leven niet langer in een tijd met onwrikbare waarheden. Het onnoemelijke voordeel is dat iedereen het respect krijgt voor zijn overtuigingen, voor zijn persoon, ongeacht kennis, kleur of religie. Het eigen grote gelijk is niet langer verantwoord[41]. Het eigen grote gelijk verdeelt mensen en geeft aanleiding tot een wij-zij-denken, wat op zijn beurt een aanleiding kan zijn tot conflicten die we best vermijden.

De overgrote meerderheid van de samenleving heeft van religie geen kaas gegeten of is zelfs niet geïnteresseerd. Nochtans zouden ook die mensen deugd kunnen beleven aan één of andere vorm van religie die strookt met hun levenservaring. Daarom hebben we twee vormen van religieus beleven nodig, die binnen een religie perfect samengaan. Enerzijds heb je mensen die de mystieke weg zelfstandig bewandelen terwijl anderen zich beter voelen wanneer ze daarin begeleid worden. Het is een morele plicht voor daartoe opgeleide ‘ingewijden’ om zich van deze taak te kwijten: spiritualiteit op een eenvoudige en begrijpbare wijze naar buiten brengen. Daarom zijn er over de wereld verspreid religies nodig met plaatselijke religieuze samenkomsten. Gelegenheden waar mensen onderwezen worden en samen oefenen/vieren ongeacht de graad van mystieke beleving die ze aankunnen. Het samen vieren versterkt trouwens het mystieke gehalte van het individu. Hoe het moet gebeuren wordt cultureel bepaald. In onze contreien verzamelt men zich als christenen rond Jezus van Nazareth, maar er moet ook aandacht zijn voor immigranten die hun eigen religie meebrengen. Hoe je bovenstaande principes anno 2020 christelijk kunt invullen, wordt in het derde en laatste deel besproken.

[1] Deze tekst is het tweede deel van een trilogie over bewustzijn, spiritualiteit en christen zijn.

[2] Zie https://www.ginkgogroep.be/teksten/achtergrondteksten/

[3] Zie https://www.ginkgogroep.be/teksten/achtergrondteksten/ (deze verklarende woordenlijst is in opmaak)

[4] Het Latijnse osus betekent ‘vol van’, religiosus betekent dus vol van religio, vol van een terugkeer naar het fundament van het bestaan en de uitgang ‘teit’ maakt er een zelfstandig naamwoord van, verwijzend naar een ingesteldheid. Naar analogie met vitaliteit, levenskracht, noem ik religiositeit: vol van religieuze kracht.

[5] In de betekenis van een kracht die met het leven meegegeven is.

[6] Mystiek verwijst naar mysterium. Het in contact komen met, het beleven van het mysterie van het leven. Het is een door het leven gegrepen zijn waardoor je een eenheidservaring krijgt, waardoor je opgenomen wordt… Je kan er eigenlijk niets over zeggen. Al wat je zegt, maakt het kapot en wanneer je het toch probeert, met poëzie bv., zijn het enkel diegenen die het ervaren hebben die het  kunnen ‘begrijpen’.

[7] Een deel van het probleem om een sluitende definitie te vinden voor spiritualiteit is dat het een zelfstandig naamwoord is, terwijl veel auteurs er een werkwoord van maken. Angela Roothaan geeft in haar boek ‘Spiritualiteit begrijpen’ volgende definitie: “…heeft te maken met het zoeken naar een bepaalde levenshouding, een manier om bewust en aandachtig in het leven te staan, in verbondenheid met de bron van waaruit je leeft”. Inhoudelijk komt dit sterk overeen met mijn definitie, behalve dat men niet vertrekt vanuit een overgeleverde kracht. In het eerste deel van deze trilogie (bewustzijn 2020) wordt de link gelegd met de evolutietheorie.

[8] Johan Bergé, een frisse kijk op religiositeit, pag.89, mens en cultuur uitgevers (2010), ISBN 9789077135242.

[9] Filosofisch gezien kom je meestal terecht bij de zinloosheid van het leven.

[10] Het denkend, voelend en willend deel van de mens (Van Dale).

[11] Zie voetnoot 15.

[12] Deze paragraaf is geïnspireerd op een boek van Sam Harris, Waking Up – science, scepticism, spirituality, Simon & Schuster, New York (2014). Nl.: Het huidige moment, spiritualiteit zonder religie, Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam (2016). ISBN 9789057124136

[13] Steven Laureys is neuroloog, heeft de Francquiprijs 2017 gewonnen en is genomineerd voor de Nobelprijs. Hij is prof. aan de universiteit van Luik en internationaal erkend expert wat betreft het onderzoek naar het menselijk bewustzijn. De resultaten van zijn onderzoek zijn baanbrekend. Door zijn vriendschappelijke contacten met Matthieu Ricard, een doorwinterde Boeddhistische monnik en rechterhand van de Dalai Lama, wordt een doorgedreven wetenschappelijk onderzoek mogelijk.

[14] Steven Laureys, Het no-nonsens meditatieboek, Borgerhoff & Lamberigts (2019), ISBN 978089316394.

[15] Ik verwijs hier naar hoofdstuk 5 over bewustzijn. https://www.ginkgogroep.be/teksten/teksten/

[16] Bij psychotherapie is er een therapeut  die je begeleidt zonder dat hij/zij zelf betrokken wordt in de problematiek, wat uitdrukkelijk de bedoeling is. Bij meditatie ga je bij jezelf naar binnen. De ene ‘therapie’ is niet beter dan de andere, maar anders. Voor psychische problemen ga je beter bij een therapeut, voor problemen die nu eenmaal bij ieders leven horen kan meditatie wonderen doen. Het ene vloeit over in het andere, een scherpe scheidingslijn is er niet.

[17] Zie voetnoot 14.

[18] Zie voetnoot 12.

[19] Andrew Newberg & Eugene d’Aquili, Why God won’t go away, The ballantine publishing group, Random House Inc. Nl.: Waarom God niet verdwijnt (2002), Het Spectrum, ISBN 9027474869 – pag. 101

[20] Transcenderen is een gebruikelijke religieuze term voor het zichzelf overstijgen.

[21] Deze paragraaf is onder andere geïnspireerd op de neurowetenschapper Andrew Newberg, hoogleraar aan de faculteit Integrative Medicine and Nutritional Sciences (University of Pennsylvania). Zie ook noot 19.

[22] Een citaat van Evelyn Underhill uit haar boek Mysticism, geciteerd in Waarom God niet verdwijnt ( zie voetnoot 19 pag. 106).

[23] Trigger: een veroorzakende factor, iets wat iets anders op gang brengt/initieert.

[24] Religies zijn ook verantwoordelijk voor veel menselijk leed en oorlogen, maar dat is andere koek. Dat heeft alles te maken met machtsuitoefening en dito structuren die religieuze gevoelens misbruiken. Ook amoureuze en patriottische gevoelens kunnen makkelijk misbruikt worden, maar daarom gaan we nog niet de liefde smoren. Een ‘goed gebruik’ van religieuze ervaringen harmonieert mens en maatschappij.

[25] Het is uiteraard onmogelijk om in enkele zinnen de kwantumfysica uit te leggen. De bedoeling van dit hoofdstukje is enkele begrippen uit de kwantumfysica op een heel eenvoudige wijze – en dus ten koste van de exactheid – te duiden om verder te kunnen met het grotere plaatje.

[26] De Duitse fysicus Werner Heisenberg (1901 – 1976) was één van de grondleggers van de kwantumfysica.

[27] De Oostenrijkse fysicus en Nobelprijswinnaar (1933) Erwin Schrödinger (1887-1961) was één van de grondleggers van de kwantumfysica. Hier wordt hij geciteerd in Hoe leven ontstaat (zie voetnoot 29).

[28] Citaat uit het boek ‘What is life’ (1944) van Schrödinger, geciteerd in ‘hoe leven ontstaat’ (zie noot 29).

[29] Life on the edge,  Jim Al-Kahlili en Johnjoe McFadden (2015) Transworld. Nl. Hoe leven ontstaat (2015), Atlas Contact ISBN 9789045029306 (pag. 64).

[30] Roger Penrose (°1931) – Nobelprijs Natuurkunde 2020 – was hoogleraar wiskunde aan de universiteit van Oxford en het Gresham College in Londen. De vergelijking van hersenen met een kwantumcomputer heeft hij voorgesteld en gedocumenteerd in zijn boek ‘The emperor’s new  mind’ (1989). Nl.: De nieuwe geest van de keizer (1990) Prometheus, ISBN 9789053331064.

[31] In de natuurkunde en de wetenschapsfilosofie verwijst instant naar een oneindig klein moment in de tijd, een moment waarvan de passage onmiddellijk is. Wikipedia (Engels)

[32] Hoe leven ontstaat (2015) zie noot 29 pag. 274-275: Een veld is iets wat zich uitstrekt in de ruimte (bv. voetbalveld). In de natuurkunde wordt doorgaans verwezen naar energievelden (zwaartekrachtvelden, elektromagnetische velden) die objecten kunnen laten bewegen. Je kan het veld niet zien maar wel de bewegende objecten. Een voorbeeld zijn de ionen die bewegen in de ionkanalen van de zenuwen onder invloed van een veld. Maar het veld zelf is niet te zien.

[33] Bruce Lipton & Steve Bhaerman, Spontaneous evolution, our positive future (2011) Hay House, London. Nl.: Spontane evolutie (2013), Uitgeverij Ankh Hermes, ISBN 9789020209341.

[34] C.A. Anastassiou e.a. Nature Neuroscience, vol. 14: 2 (2011), pp. 217-223 en F. Frolich e.a. Neuron, vol. 67 : 1 (2010) pp. 129-143.

[35]  Bruce Lipton in The new science and spirituality reader, Ervin Laszlo & Kingsley Dennis (2012) Inner Traditions (Rochester). Nl.: De verbinding tussen wetenschap en spiritualiteit (2012) Ankh Hermes, pag. 140.

[36] De elektrotechnicus en natuurkundige Nikola Tesla (1856-1943), de kwantumfysicus David Bohm (1917-1992) en de natuurkundige Fritjof Capra (° 1939) zijn hier voorbeelden van (zie Wikipedia).

[37] Zie deel 1. Het gaat hier niet over een doelgerichte evolutie volgens een welbepaald plan. Het gaat wel over een opeenvolging van fenomenen die inherent doelgericht zijn.

[38] Zie deel 1, bewustzijn 2020.

[39] Verwijzing naar het Hooglied van de Kleine Goedheid op onze site: https://www.ginkgogroep.be/teksten/teksten-ginkgogroep/2020-2/bewustzijn-spiritualiteit-en-christen-zijn/

[40] Zie noot 19, pag. 126-127

[41] Volgens Karine Van Doninck, hoogleraar in de evolutionaire biologie (universiteit van Namen), geldt dit ook in de wetenschappen. Wat zijn wetenschappelijke bewijzen waard? Daarmee moet je heel voorzichtig zijn. Veel hangt af van de wijze waarop je kijkt. https://www.youtube.com/results?search_query=zwijgen+is+geen+optie

Door de site te te blijven gebruiken, gaat u akkoord met het gebruik van cookies. meer informatie

De cookie-instellingen op deze website zijn ingesteld op 'toestaan cookies "om u de beste surfervaring mogelijk. Als u doorgaat met deze website te gebruiken zonder het wijzigen van uw cookie-instellingen of u klikt op "Accepteren" hieronder dan gaat u akkoord met deze instellingen.

Sluiten